Gjithëpërfshirja e fëmijëve me nevoja ose aftësi të veçanta

Deri jo shumë kohë më parë  edukimi i fëmijëve me nevoja të veçanta ka qënë konsideruar si një
çështje e veçantë e të ndarë nga edukimi i fëmijëve të tjerë. Por vitet e fundit ka pasur një ndryshim
shumë të madh, duke ndryshuar filozofinë e edukimit dhe politikat arsimore duke theksuar me forcë
gjithëpërfshirjen e e fëmijëve me nevoja të veçanta në edukimin e përgjithshëm.Studiuesit dhe ata që
merren me këtë problem po mundohen të largohen nga filozofia mbizotëruese, si ajo e izolimit, e veçimit
dhe e ndarjes të këtyre nxënësve nga pjesa tjetër e nxënësve.  Tendenca sot është kalimi nga veçimi,
izolimi apo ndarja drejt integrimit dhe më tej drejt arsimit gjithëpërfshirës. Kjo natyrisht kërkon
ndryshime në legjislacion dhe në politikat arsimore, por jithmonë duke i studjuar me kujdes problemet
dhe ndryshimet që duhet të ndërmerren.
Fillimisht le të sqarojmë kuptimin e termave ‘integrim’ dhe ‘gjithëpërfshirje’.Sipas Fjalorit të
Psikologjisë (Reber, 2001), me termin ‘integrim’ të fëmijëve me nevoja të veçanta në klasë do të
kuptojmë përfshirjen, e tyre në klasa të zakonshme, pavarësisht karakteristikave të tyre të veçanta,
duke u fokusuar më shumë në integrimin e tyre social, që ata të pranohen si pjesë e grupit (klasës) ku
janë futur. Integrimi social ka të bëjë më shumë me përfshirjen e këtyre fëmijëve me fëmijët e tjerë
jashtë klasës, gjatë pushimeve ndërmjet orëve të mësimit, kur hanë ushqim apo kur organizohen
aktivitete të ndryshme ekstrakurrikulare.
Ndërsa me termin ‘gjithëpërfshirja’ jo thjesht nxënësi me nevoja të veçanta ta ndjejë veten pjesë të
grupit fizikisht por të marrë pjesë aktive në aktivitetet që zhvillon klasa, të marrë e të japë dhe të jetë
pjesë integrale e grupit apo klasës ku bën pjesë. Ata marrin pjesë në çdo aktivitet, ndryshimi i vetëm
është, sidomos në Amerikë, që këto klasa përveçse mesuesit të zakonshëm kanë dhe një mësues të
dytë të edukimit special dhe të dy mësuesit bashkëpunojnë në mësim. Studimet në këtë fushë i sqarojnë
akoma më mirë këto terma.
Këto dy terma ende ngatërrohen në praktikën e përditshme. Masat që merren për t’i përfshirë nxënësit
me aftësi të veçanta në klasa të zakonshme, nuk bëjnë gjë tjetër veçse integrimin e këtyre nxënësve në
këto klasa, dhe jo gjithëpërfshirjen e tyre.
Ka patur edhe tentativa të ndryshme për një integrim të pjesshëm të nxënësve me aftësi të veçanta,
duke i vënë ata në klasa të veçanta në një shkollë të zakonshme, pra mësimin e bëjnë veç por në
nxënësit me nevoja të veçanta të sistemohen në klasa të zakonshme nuk kemi të bëjmë me
gjithëpërfshirjen e tyre, mbasi gjithëpërfshirja kërkon që fëmija me vështirësi për të mësuar, pra fëmija
me nevoja të veçanta duhet t’i përshtasë aftësitë e tij për të mësuar me kurrikulën e hartuar për të gjithë
nxënësit dhe jo e kundërta. Integrimi social është një hap para drejt arsimit gjithëpërfshirës, por jemi
ende larg nga gjithpërfshirja e këtyre nxënësve në edukimin e zakonshëm e të përgjithshëm.
Modelet e diagnostikimit të paaftësive
Për të përcaktuar përkufizimet e termave ‘paaftësi’ dhe ‘nevoja të veçanta për edukim’, dhe
rrjedhimisht termat ‘fëmijë me aftësi të kufizuara’, dhe ‘fëmijë me nevoja të veçanta’ ka patur shumë
debate dhe mungesë qartësie në literaturën e kohës apo në hartimin e dokumentave që merren me
politikat ndaj kësaj kategorie njerëzish. Nuk mund të mos marrim në konsideratë ndryshimi që kanë
pësuar këto terma në kuptim dhe akoma do të ndryshojnë, si pasojë e kushteve socio-historike,
kulturore, që varen nga pritshmëria dhe qëndrimet sociale, politike dhe ekonomike. Do të sugjeronim të
përdornim më shumë termin ‘fëmijë me nevoja të veçanta në edukim’ dhe jo aq termin ‘fëmijë me aftësi
të kufizuara’.

Modeli mjeksor i paaftësisë, i aftësive të kufizuara
Në shekullin XIX modeli mjeksor dominonte fushën e qëndrimeve ndaj paaftësisë apo aftësive të
kufizuara. Çdo lloj sjelljeje e konsideruar jo normale përkufizohej apo përcaktohej si ‘patologji e
ndryshimit’ (Clough, 2005).  Me fjalë të tjera paaftësia apo aftësia e kufizuar trajtohej si patologji ose si
shkencë e një sëmundjeje, dhe shikohej si një deficit apo mungesë brenda individit, i cili mund të
diagnostikohej dhe në disa raste mund të trajtohej edhe nga ana mjeksore.  Më parë nuk merreshin fare
parasysh faktorë të jashtëm si varfëria, shëndeti dhe shoqëria, të cilët mund të kishin impakt në sjelljen
apo orientimin psikologjik që ndikojnë në aftësitë e fëmijës për të funksionuar sipas normave të
pranuaeshme sociale dhe edukative.
Historikisht modeli mjeksor i paaftësive dallonte katër kategori patologjike: budalla, idiot, paaftësi
mendore  dhe me defekte morale. Mbizotërimi i këtij modeli rezultoi në mungesën e formave të
edukimit për këtë kategori fëmijësh që kanë vështirësi në të mësuar, sidomos në vitet e para të
shkollimit të fëmijërisë së hershme. Ky model mundësonte deri diku me pak edukim vetëm ata fëmijë
që ishin me paaftësi mendore dhe me defekte morale. Ndërsa për fëmijët budallenj dhe idiotë as që
bëhej fare fjalë për edukim, ata ishin të përjashtuar plotësisht nga çdo formë edukimi.  Modeli mjeksor
ishte shumë i rëndë për këtë kategori fëmijësh. Atyre u bëheshin shumë teste, në se do të konkludohej
që një fëmijë në një test IQ rezultonte me nën 50%, atëhere ky fëmijë do të diagnostikohej si
mendërisht shumë jo normal dhe do të përjashtohej nga nga çdo lloj shkolle. Ndërsa ata që do të
rezultonin me nën 20% se standardi, ndonëse do të konsideroheshin jo normalë, mund të shiheshin si të
edukueshëm brenda klasave të veçanta të shkollave moderne (Barlett, 2009). Por ende 30 vjet më
pare edukimi për fëmijët e kategorizuar sipas grupeve që u tha më lart konsiderohej si i përhershëm dhe
i pandryshueshëm. Me kalimin e kohës ndryshimi dhe ristrukturimi i edukimit u bë detyrë imperative
përsa i përket qëndrimit ndaj këtyre fëmijëve.
Modeli mjeksor diagnostikon një mangësi karakteristike tek individi, e cila mund të jetë fizike, mendore
ose sensore (e shqisave), dhe kjo etiketohet si paaftësi apo aftësi e kufizuar. Arsyeja e etikimit është
për vënien në dispozicion të fondeve të duhura në shkolla, mbledhjen e statistikave për të parashikuar
vendosjen në punë  kur këto fëmijë arrijnë moshën 18 vjeçare, si dhe për krijimin e planeve individuale
mësimore.  Çështja është më e thellë, kjo paaftësi duhet të konsiderohet e përhershme apo mund të
normalizohet deri diku me anën e adaptimit. Në këtë drejtim ka ende shumë mangësi në njohjen e
aftësive apo individualitetit të qenieve njerëzore. Modeli mjeksor e shikon fëmijën dhe paaftësinë e tij si
problem. Etiketimi i individit si i paaftë apo me aftësi të kufizuara mund të krijojë një ndjenjë
fragmentarizuese të identitetit. Ata që përcaktohen se sillen jashtë normave dhe konsiderohen si
devijues ndaj rrymës, stigmatizohen. Mbi ta ushtrohet presion që të adaptohen me normalitetin por kjo
nuk mund të arrihet me urdhra. Megjithë anët pozitive që mund të ketë modeli mjeksor i paaftësisë apo
aftësive të kufizuara, ai i të paktën në pamjen e jashtme duket sikur i përjashton ose i veçon këta fëmijë
nga edukimi. Ky model, kryesisht në Amerikë perdoret dhe ndihmon për t’i hequr presionin shkollave
për t’i kaluar këta fëmijë nga klasa në klasë ose për të vënë ligje punesimi që të mos diskriminohen në
punë. Askush nuk mund t’i refuzojë punësim një personi me nevoja të veçanta por duhet t’i krijojë
kushte pune. Edhe shkollat nuk mund të ngelin askënd në klasë, është fjala për këtë kategori fëmijësh.

Modeli social i paaftësisë, i aftësive të kufizuara
Në kontrast me modelin mjeksor, modeli social i paaftësisë ka të bëjë me qëndrimet sociale dhe me
pengesat e mjedisit që na rrethon. Paftësia krijohet nga qëndrimet e njrëzve të paaftë fizikisht ose nga
pengesat ekonomike me të cilat duhet të përballet një njeri i paaftë. Modeli social e kundërshton
modelin mjeksor që e diagnostikon dhe e etiketon njeriun e paaftë. Modeli social e shikon këtë
problem në planin social, jo si një paaftësi apo dëmtim të lokalizuar tek individi.  Modeli social kërkon
një zgjerim më të madh të konceptit ‘edukim’, i cili e vendos njeriun në plan të pare dhe pastaj merret
me nevojën për t’u marrë me paaftësinë e tij. Modeli social është në të njëjtën linjë me mbrojtjen e të
drejtave të njeriut. Modeli social mbështet gjithëpërfshirjen e individëve me aftësi të veçanta në të gjitha
aspektet e jetës dhe të shoqërisë, dhe jo në izolimin apo veçimin e ndarjen e tyre, siç bën modeli
mjeksor. Shumë politika arsimore po kërkojnë rrugë e mënyra për t’u zhvendosur nga shkollimi i
veçuar e i ndarë për këta fëmijë drejt një modeli gjithëpërfshirës. , për të lehtësuar dhe akomoduar
nevojat e këtyre personave. Në se një njeri  me aftësi të kufizuara ka një disavantazh të caktuar,
mësuesi apo personi që merret me edukimin e tij duhet të ndërmarrë hapa të tilla të arsyeshme që të
parandalojë përjashtimin e tij. Kjo gjë parashikon ndryshime në ndryshime në politikat dhe praktikat
egzistuese si edhe ndryshime në kursin e kërkesave ndaj tyre, madje edhe të vlerësimit të kësaj
kategorie njerëzish. Madje kjo mund të kërkojë edhe ndryshimin fizik të ndërtesave të shkollave, si
edhe miratimin e punonjësve apo mësuasve mbështetës për këta njerëz. Ndonëse modeli social
favorizohet më shumë se sa modeli mjeksor nga njerëzit me aftësi të veçanta dhe mbështetësit e tyre,
modeli mjeksor akoma ka mbështetjen e disa ve, sidomos të prindërve dhe fëmijëve të tyre. Modeli
mjeksor fokusohet në identifikimin e hershëm të paaftësisë apo nevojës së veçantë, në diagnozën e
saktë e me cilësi si edhe në rekomandimet për vendosjen, menaxhimin dhe monitorimin e këtyre
njerëzve. Ky model mbështet krijimin e shkollave të veçanta, si vendet më të përshtatshme për
edukimin e fëmijëve me aftësi të kufizuara, duke hartuar dhe siguruar kurrikula, shërbime dhe mësues të
veçantë. Siç u tha edhe më lart, ata fëmijë që diagnostikoheshin me paaftësi serioze dhe të rënda fizike
ose mendore, përjashtoheshin plotësisht nga sistemi i edukimit; tendenca sot është që të shikohet
mundësia që këta fëmijë të integrohen në klasa të veçanta brenda shkollave normale. Ndërsa, më parë
ata fëmijë që diagnostikoheshin me aftësi të veçanta më të lehta konsideroheshin të kishin të drejta për
edukim, dhe prej këtej u rezultua hapja e shumë shkollave të edukimit special; por as që nuk bëhej fjalë
për integrimin apo gjithëpërfshirjen e këtyre fëmijëve në edukimin e përgjithshëm.
Sot, si në Amerikë edhe në shumë vende është vendimi i prindërve. Deri diku edhe tek ne, në ligjin e
Arsimit Parauniversitar u jepet e drejta prindërve të zgjedhin shkollën për fëmijën e tyre, por praktikisht
kjo gjë është shumë e vështirë

Arritjet e deri tanishme ….
Kohët e fundit vihet re një kthesë domethënëse dhe ka diskutime profesionale dhe publike përsa i
përket edukimit special. Tashmë diskutimi mbështetet edhe në rekomandimete ndryshme që japin
studiues të ndryshëm për politikat arsimore për fëmijët me aftësi të veçanta, që tani kanë filluar të quhen
‘fëmijë me nevoja të veçanta për edukim’.
Tashmë vlerësimi i këtyre fëmijëve bazohet më shumë në nevojat e veçanta për edukim se sa në
diagnostikimin e tyre. Për here të pare profesionistët i dhënë peshën e duhur prindërve të cilët duhet të
kishin informacionin e duhur për fëmijët e tyre që të kontribuonin në maksimum për edukimin e tyre.
Tashmë profesionistët e bazojnë më shumë procesin e vlerësimit të këtyre fëmijëve në 5 faza: vlerësimi
në shkollë, vlerësimi nga agjensi vlerësuese të ndryshme të licensuara për këto çështje, vlerësimi nga
profesionistë të mjeksisë, vlerësimi nga specialistë të fushave të zhvillimeve dhe paaftësive mendore dhe
fizike. Prindërit janë në themel të kësaj procedure vlerësimi.
Kjo procedure vlerësimi kërkon jo vetëm përfshirjen e prindërve dhe konsultimin me to, por edhe input
nga fëmija me qëllim që të nxitet përgjegjshmëria e tij për të mësuar por edhe të rritet besimi në vetvete.
Raporti Warnock (UK, 1978), vlerësoi se për shkak të arsyeve të ndryshme sociale, fizike dhe
psikologjike të zhvillimit, një në pesë fëmijë kanë nevojë për edukim special në një nga hallkat e sistemit
shkollor, pra rreth 20% e atyre që ndjekin shkollat mund të identifikohej si persona që kanë vështirësi
në të mësuar. Dhe mbase kjo është edhe një nga arsyet që integrimi i këtyre fëmijëve duhej të bëhej në
shkolla të zakonshme dhe Brenda kurrikulës egzistuese duhej të mendohej për të përmbushur nevojat e
këtyre nxënësve. Pati tendenca që këta fëmijë të vendoseshin në klasa të veçanta, jo bashkë me
nxënësit e tjerë që nuk i kanë këto vështirësi, por në të njëjtën shkollë.

Nga integrimi tek gjithëpërfshirja
Problemet e fëmijëve me nevoja të veçanta po bëhen gjithnjë e më shumë probleme të të gjithë
shoqërisë. Qeveritë, qëndrore, lokale dhe rajonale, organizatat e ndryshme dhe shkollat po marrin  
gjithnjë e më shumë përgjegjësi. Fëmijët që vlerësohen me nevoja të veçanta në edukim mund të
edukohen në shkolla të zakonshme, vetëm në se plotësohen disa kushte të caktuara. Duhet patur
kujdes, të shfrytëzohen gjithë burimet e mundshme me qëllim që këto kushte të mos ndikojnë
negativisht tek fëmijët e tjerë.
Shumë aktorë, pjesemarrës active të kësaj fushe, duhet të koordinojnë punën e tyre për këtë çështje.
Duhen hartuar kurrikula të tilla që të jenë të balancuara për të gjithë nxënësit.
Deklarata Salamanca (UNESCO, 1994), kërkonte një konsensus ndërkombëtar për gjithëpërfshirjen
dhe diversitetin e edukimit, por megjithëse shumë gjëra kanë ndryshuar që atëhere, ende edhe sot
debati për edukimin, integrimin apo gjithëpërfshirjen e fëmijëve me nevoja të veçanta vazhdon të jetë i
ndezur. Janë miratuar kudo dokumenta apo vendime të ndryshme që e ndihmojnë këtë çështje. Disa
venë theksin tek të drejtat e këtyre fëmijëve për t’u trajtuar të barabartë me fëmijët e tjerë. Disa
kërkojnë që legjislacioni t’i pengojë institucionet publike që t’i diskriminojnë këta fëmijë dhe t’u
mundësojë atyre qëndrime të barabarta dhe pozitive. Deklarata Salamanca mbështet promovimin e
arsimit gjithëpërfshirës për të gjithë njëlloj. Aty sygjerohen edhe fonde për shkollat dhe familjet që kanë
fëmijë me nevoja të veçanta për edukim. Vendime të ndryshme që janë ndërmarrë për këtë problem,
forcojnë të drejtat e fëmijëve me nevoja të veçanta të edukohen njësoj si fëmijët e tjerë, duke e
konsideruar illegal diskriminimin e tyre. Strategjia e qeverive të ndryshme duhet të jetë identifikimi,
vlerësimi dhe gjetja e rrugëve për gjithëpërfshirjen e fëmijëve me nevoja të veçanta në edukimin e
përgjithshëm. Gjithëpërfshirja kërkon plotësimin e nevojave të këtyre fëmijëve, përdorimin e metodave
sa më fleksibël nga ana e mësuesve, por edhe një kurrikulë të diferencuar. Gjithashtu kërkohet një
koordinim i punës i mësuesit të klasës, i mësuesit ndihmës (në se ka), i vetë fëmijës, i prindërve të
fëmijës, i psikologut shkollor, si edhe e drejtorit të shkollës. Mësuesi duhet t’i raportojë çdo ditë
prindërve për zhvillimet e fëmijës. Përfshirja e prindërve të këtyre fëmijëve bëhet për të siguruar
procesin e transparences dhe në të njëjtën kohë për të ndërgjegjësuar të gjithë aktorët pjesëmarrës në
këtë process për përgjegjësinë dhe përgjegjshmërinë e padiskutueshëm dhe të patjetërsueshëm për
progresin e fëmijës. Megjithëatë niveli i transparences dhe pjesëmarrja e prindërve dhe fëmijëve në
këtë proces nuk janë shumë të qarta dhe keqinterpretohen në disa situata të caktuara. Gjithashtu për ta
çuar më përpara këtë process, po mendohet të vihet në dispozicion të nxënësit me nevoja të veçanta
një mësues ndihmës dhe sipas rastit të vështirësive mund të vihen terapistë për gjuhën apo për të folurin,
si edhe të hartohen programe mbështetëse për këtë qëllim. Përparimi apo zhvillimi i fëmijës duhet të
regjistrohet, të bëhen rivlerësime vjetore dhe të hartohen plane që do të lehtësojnë kalimin e fëmijës nga
një nivel shkollimi në një tjetër, pra nga njëra shkollë në tjetrën, deri në universitet, dhe madje edhe
trainime të ndryshme, dhe për punësimin e tyre.
Megjithëse, shumë studjues, profesionistë, politikanë apo edhe një publik më i gjërë mendojnë se arsimi
gjithëpërfshirës është një ideologji e pranueshme moralisht, ende egzistojnë tensione për sa i përket
vlefshmëristë aplikimit të tij në praktikë në një mënyrë absolute (Clough, 2005).
Një gjë është e sigurtë që debate për arsimin gjithëpërfshirës ende do të vazhdojë.
Le të përmendim disa nga politikat që ndihmojnë në këtë proces:
-        Politika arsimore që synon të përmirësojë edukimin e të gjithë fëmijëve duke përfshirë edhe ata
me nevoja të veçanta për edukim
-        Krijimi i strategjive qeveritare, shtetërore për ngritjen e agjensive apo organizatave të ndryshme
për edukimin dhe mirërritjen e fëmijëve të ndryshëm, si edhe shërbimet e ndryshme ndaj tyre
-        Planet e qeverive të ndryshme për të ndihmuar prindërit e e fëmijëve me nevoja të veçanta në
edukim, një mënyrë është krijimi i kushteve për këta prindër të kenë orar pune fleksibël
-        Strategji për të ndihmuar institucionet arsimore që merren me aftësimin e fëmijëve me nevoja të
veçanta të ndërgjegjësohen për potencialet e tyre
-        Gjithashtu vëmëndja e qeverive duhet të drejtohet edhe në përgatitjen e mësuesve të arsimit
bazë, dhe veçanërisht të edukimit parashkollor dhe fillor (duke shtuar lëndë, duke ndryshuar qëllimet e
kurrikulës, etj.) si edhe trainimit të mësuesve aktualë për një zhvillim profesional të specializuar, me
metoda të mësimdhënies dhe mësimnxënies fleksibël, për t’ aftësuar këta mësues të përfshijnë nxënësit
me aftësi të veçanta në rrjedhën e klasave të zakonshme.
-        Strategjia finale duhet të jetë: ‘transformimi’ i jetës të këtyre fëmijëve.
-        Integrim të plotë në shoqëri duke vendosur ligje pune për të mos patur diskriminim punesimi,
duke i ofruar institucioneve dhe bizneseve lehtësira monetare. P.sh, përqindje më e ulët e taksave dhe
tatimeve prej 10%-5% për çdo individ me AK/NV të punësuar. Pasi duhet të pranojmë faktin se
problemi nuk është aq i madh kur janë të vegjël por kur rriten nuk ka kush të kujdeset për ta.
-        Ofrimi i trajnimeve për punë zanati (bojaxhi, luleshtar, zdrukthtar) falas si dhe vendosje në punët
e shtetit fillimisht, pse jo edhe të shtypin me kompjuter. Të gjitha këto bëhen në varësi të paaftësisë së
tyre.

Qeveritë duhet të investojnë në disa fusha për këtë qëllim:
1.        Të përmirësojnë aksesin dhe ndihmën ndaj fëmijëve me aftësi të veçanta, si edhe ndihmën ndaj
familjeve të tyre, duke e bërë vlerësimin e tyre sa më transparent.
2.        Të sigurojnë shërbime më të përgjegjshme dhe në kohën e duhur, duke mbështetur idenë se
fëmijët me aftësi të veçanta duhet të trajtohen me përparësi në nivele lokale dhe kombëtare, duke
parashikuar edhe një program mbështetës tranzitor/të përkohshëm deri sa ky fëmijë të rritet.
3.        Të përmirësohet cilësia dhe dhe kapaciteti, duke alokuar më shumë fonde për të rritur në
maksimim lëvizjen e tyre, për të shtuar aksesin e tyre në institucionet shkollore e edukative, për të
ndihmuar e siguruar pavarësinë e tyre në aktivitete të ndryshme, si edhe t’u mundësojnë familjeve të
tyre akses fleksibël për mirërritjen dhe edukimin e tyre në mjedise të ndryshme, duke i lehtësuar në këtë
mënyrë prindërit që të punojnë.
4.        Qeveritë duhet të marrin një rol edhe më të madh kur këta fëmijë mbarojnë ciklet e edukimit, që
të integrohen më tej në jetë aktive dhe shoqëri.

Me gjithë këto ndryshime, strategji, apo masa të ndërmarra nuk mund të mendohet se këto do ta
zgjidhin problemin e arsimit gjithëpërfshirës. Ende është shumë herët të masim apo të vlerësojmë
sukseset apo dështimet e arsimit të gjithëpërfshirës. Ende nuk mund të mendohet se kjo apo ajo
strategji është një gjetje magjike që do të bëjë mrekulli.
Anning (2006) përmbledh gjetjet nga studime të ndryshme. Ajo thekson se nga studime të ndryshme
mund të gjenden çështje të njëjta apo të ngjashme përsa I përket mjediseve apo shërbimeve. Por
shumica e profesionalistëve, nga bekgraunde të ndryshme nuk mund të bien dakord për mënyrat e
trajtimit e të bashkëpunimit me këta fëmijë. Çdo fëmijë është unik, prandaj kërkon një formë, strategji
apo teknikë unike, të vacantë. Nuk mund të punohet me të njëjtin program që mund të jetë përgatitur
për një fëmijë tjetër, sado të ngjashëm mund të duken. Profesionistët me trainime të ndryshme, me
nivele të ndryshme përvoje dhe ekspertize, me tipe të ndryshme kualifikimi; si akademike dhe
profesionale; e kanë shumë të vështirë të përshtaten dhe të integrojnë idetë dhe përvojat e tyre. Shpesh
këto tensione, thekson Anning, kanë rezultuar në konflikteqë duhen menaxhuar me kujdes. Anning,
vazhdon se këto tensione duhen kapërxyer dhe të bashkojmë forcat për të planifikuar dhe rishikuar
shërbimet ndaj kësaj kategorie të shoqërisë, si edhe t’i kushtojmë kujdes rivlerësimeve dhe trainimit të
stafit që merret me këta fëmijë.
Pra, si konkluzion mund të themi se shumë është bërë në drejtim të lëvizjes nga nga shkollimi apo
edukimi i izoluar/i veçuar i fëmijëve me aftësi të veçanta drejt integrimit të tyre, por jemi ende larg nga
gjithëpërfshirja e tyre në sistemin arsimor-edukativ.

Debati për gjithëpërfshirjen
Diskutimi për filozofinë e edukimit përsa i përket fëmijëve me nevoja të veçanta për edukimështë
përqëndruar fillimisht në idenë e barazisë dhe mundësive të barabarta, nga zhvendosja nga implementimi
i modelit mjeksor drejt modelit social, duke vlerësuar ndryshimet dhe duke kombinuar modelin social
me të drejtat e njeriut, siç është theksuar në deklaratën Salamanca (UNESCO, 1994) dhe në
Konventën e Kombeve të Bashkuara mbi të drejtat e fëmijëve (UN, 1989). Kjo lëvizje drejt
gjithëpërfshirjes dhe diversitetit ka qënë dhe mbetet një fenimen ndërkombëtar, veçanërisht në botën
perëndimore. Në se do ta konsiderojmë debatin e gjithëpërfshirjes si debat për të drejtat e njeriut, do
të kishte implikime për egzistencën e shkollave speciale. Modeli social dhe të drejtat e njeriut
sugjerojnë që të gjithë fëmijët duhet të kenë të drejtën të zgjedhin edukimin e përgjithshëm, dhe se të
gjitha shkollat duhet t’i pranojnë të gjithë fëmijët. Kjo ide shkakton mbylljen e të gjitha shkollave
speciale. Në ditët e sotme shumë prindër luftojnë që fëmijët e tyre me nevoja apo aftësi të veçanta të
edukohen në shkollat e përgjithshme, të zakonshme. Ndërkohë që sa më shumë shkolla speciale të
mbyllen, nuk do të thotë që nuk do të ketë më institucione të tilla, pasi mund të lindin shumë situate të
pazakonshme, mbasi ka ende prindër në varësi të gjendjes së fëmijëve, që ende kërkojnë t’i çojnë
fëmijët e tyre në shkolla speciale, institucione rehabilitime, spitale, etj.
Termi ‘arsimi gjithëpërfshirës’ është disi intrigues, i ngatërruar. Arsimi gjithëpërfshirës shpjegohet
ndryshe nga grupe të ndryshëm njerëzish. Në terma më të gjërë mund të përshkruhet si e drejtë për të
gjithë fëmijët për t’u edukuar dhe shkolluar në rrjedhën e zakonshme, si të gjithë fëmijët, që do të thotë
të marrin pjesë aktivisht e plotësisht në implementimin e kurrikulës, dhe në të të gjithë aktivitetet që
organizon institucioni arsimor apo edukativ.
Procesi i gjithëpërfshirjes nënkupton se sistemet e edukimit të përgjithshëm duhet të ndryshojnë në të
gjithë aspektet – atë fizik, mjedisor, ndryshime në kurrikulë, në mësimdhënie dhe në drejtim, në
udhëheqje.  Shumë studiues e shikojnë gjithëpërfshirjen si një proces ndryshimi, i cili është molla e
sherrit e të gjithë debatit për gjithëpërfshirjen. Politikanët, akademikët dhe profesionistët e edukimit
janë të shqetësuar se si ndryshimet që mund të bëhen për sistemin e edukimit/arsimit për të ushqyer në
mënyrë potenciale diversitetin dhe për të arritur deri tek gjithëpërfshirja e plotë.  Akoma më shumë disa
studiues  kundërshtojnë se teorikisht procesi i ndryshimit për një gjithëpërfshirje e plotë mund të jetë i
mundshëm por në terma praktike dyshojnë se mund të jetë i mundshëm. Mbështetësit e arsimit
gjithëpërfshirës miratojnë se nëse ka përkushtim dhe mbështetje, arsimi gjithëpërfshirës bëhet më
efektiv. Ata pohojnë se edukimi i ndarë apo i veçuar mund të zhvillojnë ndjenjën e frikës ndërsa
gjithpërfshirja ul nivelin e frikës dhe mundëson ndërtimin e marrdhënieve shoqërore, respekt dhe
mirëkuptim. Megjithëatë ka ende persona që dyshojnë në praktikalitetin e gjithëpërfshirjes së plotë.
Megjithëse është provuar se ata fëmijë që kanë patur vështirësi të lehta për të mësuar, kanë zhvilluar
dhe përmirësuar shumë aftësitë e tyre sociale nga ndjekja e mësimeve në klasat e zakonshme, dhe kanë
patur shumë përfitime, prap se prapë kundërshtarët e gjithëpërfshirjes theksojnë ende
domosdoshmërinë e institucioneve speciale të ndara, të veçuara për nxënësit me vështirësi të rënda për
të mësuar.
Dy nga shqetësimet për procesin e ndryshimit drejt sistemit arsimor gjithëpërfshirës janë: mungesa e
trainimit të duhur të mësuesve të zakonshëm që të mbështesin morinë e nevijave specifike, si edhe
mungesa e elementëve të veçantë brenda kurrikulës kombëtare për të ushqyer diversitetin e aftësive.
Këto shqetësime nuk janë të reja. Ato synojnë që institucionet e zakonshme arsimore dhe edukative
duhet të jenë në gjëndje për të plotësuar nevojat specifike të nxënësve por nga ana tjetër nuk pengohet
të mësuarit e nxënësve të tjerë.
Disa studjues të tjerë mendojnë se sjellja e parregullt e disa nxënësve me nevoja të veçanta mund të
çojnë në idenë se arsimi gjithëpërfshirës mund të zhvillohet në kurriz të edukimit të bashkëmoshatarëve
të fëmijëve me nevoja të veçanta. Tomlinson (1982) thekson: “Mësuesit në shkollat normale mund të
jenë dakord ta vendosin këtë fëmijë ‘ideal’ me nevoja të veçanta në klasat e tyre – fëmijë i zgjuar, i
fortë, i guximshëm në karrige me rrota. Mësuesit mund të mos kenë shumë dëshirë të akomodojnë
fëmijën ‘mesatar’ me nevoja të veçanta, dhe akoma më shumë nuk duan të kenë në klasat e tyre fëmijët
budallenJ, apo shqetësues për të tjerët”. Siç u tha edhe më lart, arsimi gjithëpërfshirës mund të pranohet
teorikisht, por njerëzit kanë frikë nga përgjegjësitë që u shtohen kur duhet të edukojnë fëmijë të tillë, si
p.sh. ato vështirësi emocionale në sjellje, madje edhe ato të diagnostikuar me spektrin e autizmit. Ende
debati për gjithëpërfshirjen më shumë përqëndrohet në barrierat dhe pengesat dhe më pak në nevojat
apo zgjidhjet. Kujdes duhet treguar edhe për kualifikimin e studentëve kandidatë për mësues, të
kujdesemi që ata të marrin elementët bazë të edukimit special, të njihen me terminologjinë dhe të jenë të
aftë të shkojnë përtej vetëdijes së tyre, të bëhen të ndërgjegjshëm për domosdoshmërinë e këtij lloj
edukimi. Këta studentë kandidatë për mësues duhet të marrin mesazhin se studimi dhe njohja e
nevojave të nxënësve nuk përfundon asnjëherë, ata duhet të jenë gjithmonë në kërkim të njohjes së
tyre. Ata kanë nevojë për trainim të vazhdueshëm edhe mbas marrjes së diplomës. Trainimi duhet të
vazhdojë edhe për mësuesit aktualë. Kurrikulat e reja duhet të jenë të balancuara, të inkorporohen, të
adaptohen programet e studimit për të përballuar diversitetin e shkollave të zakonshme.  Nevojat e
nxënësve mund të përballohen me sfida të përshtatshme për të mësuarin, që i përgjigjen nevojave të
nxënësve dhe të kapërxehen barrierat potenciale për të mësuarin dhe vlerësimin.  Përgjegjësia mbetet
mbi mësuesit dhe institucionet për të adaptuar pedagogjinë dhe vlerësimin, në atë mënyrë që të ushqejë
diversitetin në klasat e zakonshme. Mësuesit e klasave të zakonshme jo vetëm kanë nevojë për trainim
por edhe për të fituar besimin në vetvete për të modifikuar implenmentimin praktik në mënyrë sa më të
përshtatshme dhe efektive të edukimit të fëmijëve me nevoja të veçanta në klasat e zakonshme.
Gjithësesi arsimi gjithëpërfshirës duhet parë e riparë e rimenduar herë pas here. Ka edhe ide se politikat
arsimore të qeverive të ndryshme për gjithëpërfshirjen kanë shkaktuar mbylljen e shkollave speciale.
Por gjithëpërfshirja është një koncept shumë më i gjërë, që mbulon një gamë të gjërë çështjesh si
brenda për brenda shkollave edhe ndërmjet shkollave. Koncepti i gjithëpërfshirjes përfshin integrimin e
plotë të të gjithë nxënësve, por ende më shumë po praktikohet gjithëpërfshirja e pjesëshme. Ka raste
që nxënësit me nevoja të veçanta dërgohen në shkolla speciale për një periudhë të caktuar, dhe për një
periudhë tjetër futen në shkollat e zakonshme të ndihmuar nga mësues mbështetës.
Duhet patur kujdes në kuptimin e termave të ndryshëm, pasi në vende të ndryshme, kuptimi i tyre
ndryshon. Gjithëpërfshirja dhe të qënurit i pjesshëm janë dy koncepte të ndryshme. I pjesshëm është
një nxënës që është në klasë të veçantë por merr pjesë me nxënësit e rregullt vetëm në klasat ku tregon
kompetenca, aftësi. Psh. Nëse ka prirje për matematikë largohet nga klasa në orët e matematikës dhe
shkon tek klasa e zakonshme të ndjekë matematikën.

Krijimi i një mjedisi gjithëpërfshirës
Mjedisi mësimor dhe edukativ ka një ndikim absolut jo vetëm tek nxënësit me aftësi të kufizuara por
edhe tek nxënësit normalë. Në procesin e përfshirjes së nxënësve me aftësi të kufizuara në klasa të
zakonshme, mësuesi duhet të shfaqë ndjenja pozitive ndaj tyre dhe të mbajë qëndrim përkujdesës.
Sjellja dhe qëndrimi i mësuesit ndikon direkt tek të gjithë nxënësit, ajo kapet shumë shpejt dhe imitohet
nga nxënësit e tjerë. Krijimi i një mjedisi pozitiv dhe të këndshm është kryesor/esencial, në se doni që
përvoja mësimore dhe edukative të jetë e suksesshme dhe shpërblyese për të gjithë nxënësit. Gjuha që
mësuesi përdor kur i referohet një nxënësi me aftësi të kufizuara mund të përcjellë qëndrime negative në
drejtim të nxënësit dhe mund të pengojë zhvillimin e vet-vlerësimit. Mësuesi duhet ta shmangë çdo lloj
gjuhe që ka konotacion (nënkuptim) negativ. P.sh. dy fjalë që përdoren shpesh janë ‘i mallkuar’ dhe ‘I
pafat’. I mallkuar është shumë negative si fjalë sepse personi është veçuar për shkak të mallkimeve,
(është i mallkuar), kurse ‘I pafat’ nënkupton që personi me aftësi të kufizuara është pafat ose duhet të
mëshirohet. Fjalë të tjera që konsiderohen jo të përshtatshme dhe duhet të shmangen nga përdorimi
janë: handikapat, sakat, i deformuar, i sëmurë, barrë, pa kapacitet, budalla, idiot, daun, qorr, shurdh,
etj. Mësuesit dhe edukatorët duhet të njihen me konditat e disfavorshme të nxënësit me aftësi të
kufizuara që është vendosur në një klasë të zakonshme. Në se ka mësues të veçantë për këtë kategori
nxënësish, është mirë që ky mësues t’i japë informacionin e duhur mësuesve të tjerë të klasës. Mësuesi i
klasës duhet gjithashtu të kontrollojë edhe gjëndjen shëndetësore apo edhe të njhet edhe me
informacione të tjera për këtë fëmijë nga burime të ndryshme. Këto informacione do ta ndihmojnë
mësuesin t’i bëjë modifikimet e duhura mjedisit të klasës dhe të përdorë ato strategji që do t’i
përshtaten më mirë nevojave fizike, mësimore dhe edukative këtij nxënësi.

Të mësosh nxënësit e klasës të marrin njohuri për paaftësitë e nxënësve të tjerë
Nxënësit që nuk kanë aftësi të kufizuara, që janë normalë, duhet të marrin njohuri, informacion të saktë
më parë për një nxënës me nevoja të veçanta që është vënë në klasën e tyre. Mësuesi, megjithëse
duhet të tregojë shumë kujdes për të ruajtur privatësinë e tyre, duhet të japë informacion të
mjaftueshëm për paaftësinë e këtij nxënësi në mënyrë që mund të mos shkaktojë ndonjë frikë apo
keqkuptim që mund të kenë nxënësit e tjerë. Nxënësit e tjerë duhet t’i dinë pikat e forta dhe pikat e
dobta të nxënësit me aftësi të kufizuara apo me nevoja të veçanta. Mësuesi duhet të organizojë
aktivitete simuluese me nxënësit që nuk kanë paaftësi, pra me nxënësit e tjerë të klasës, për t’i dhënë
atyre mundësi të kuptojnë më mirë problemet që kanë nxënësit me aftësi të kufizuara. Nxënësit
gjithashtu duhet të mësojnë edhe për njerëz të tjerë me aftësi të kufizuara që janë bërë të suksesshëm/.
Ka shumë libra, filma dhe materiale të tjera audio-vizuale për njerëz të ndryshëm që i kanë kapërcyer
me sukses paaftësitë e tyre (Tom Cruise, Bill Gates, etj.). Ndërveprimi pozitiv ndërmjet nxënësve me
aftësi të kufizuara dhe nxënësve të tjerë varet shumë nga qëndrimi dhe sjellja e mësuesit dhe aftësia e tij
për të nxitur e krijuar një mjedis pozitiv. Një mënyrë për të arritur këtë ndërveprim është përdorimi i të
mësuarit bashkëveprues për të lehtësuar ndërveprimin në grupe të vogla. Në këtë mënyrë krijohet një
atmospherë mbështetëse ku çdonjëri është i angazhuar të arrijë qëllimet e grupit dhe është i shqetësuar
për suksesin e gjithë grupit. Kur nxënësit bashkëpunojnë të gjithë sëbashku, ata kanë tendencë t’i japin
më shumë lavdërime, më shumë nxitje dhe mbështetje nxënësve me aftësi të kufizuara. Këto përvoja
pozitive i japin mundësi çdonjërit që përfshihet në to, më shumë zhvillim apo rritje emocionale dhe
shoqërore. Edhe prindërit kanë rolin e tyre në këtë proces në se duan që fëmija i tyre të ketë sukses.
Mësuesit duhet t’i ftojnë prindërit e fëmijëve me aftësi të kufizuara të shohin klasën, mjedisin, duhet t’i
informojnë ato rregullisht për përparimin e fëmijëve të tyre, dhe të vendosin ura të rregullta komunikimi.
Ndihma e prindërve do të ndikojë shumë edhe në përparimin akademik të këtyre nxnësve. Mësuesit
duhet t’u ofrojnë prindërve të fëmijëve me aftësi të kufizuara ndihmë duke i trainuar ato se si të merren
me fëmijët e tyre, si t’i ndihmojnë për të bërë detyrat, si t’i vlerësojn fëmijët për sukseset e tyre, etj.
Fëmijët me aftësi të kufizuara kanë nevojë për mbështetjen, dashurinë dhe prezencën e
bashkëmoshatarëve, mësuesve dhe prindërve që të zhvillohen emocionalisht dhe shoqërisht.

Prindërit e fëmijëve me aftësi të kufizuara si edhe anëtarët e tjerë të familjes
Prindërit e fëmijëve me nevoja të veçanta përballen me sfida të panumurta dhe me më shumë situata të
vështira se sa prindërit që nuk kanë fëmijë të tillë. Fëmija me aftësi të kufizuara, veçanërisht kur këto
paaftësi janë shumë serioze, mund të ketë një efekt shumë të madh mbi familjen dhe ndërveprimi midis
tyre mund të shkaktojë ankth dhe prishje të ekuilibrit në familje. Stërmundim i pazakonshëm/i
jashtëzakonshëm mund të vendoset në gjithë strukturën e familjes. Marrdhëniet midis fëmijës me aftësi
të kufizuara dhe anëtarëve të tjerë të familjes mund të forcohen ose mund të çpërbëhen për shkak të
stresit të vazhdueshëm të përballjes me obligime/detyrime të paparashikuara. Disa prindër adaptohen
mirë dhe e pranojnë realitetin, por ka të tjerë që e kanë të pamundur, nuk e pranojnë dot se kanë një
fëmijë me aftësi të kufizuara në familjen e tyre. Këta prindër përjetojnë emocione të papara kur e
marrin vesh se fëmija i tyre ka probleme të kësaj natyre. Prindërit e fëmijëve me aftësi të kufizuara
kalojnë nëpër faza të ndryshme emocionale. Këto faza shfaqen me gjëndje shoku, mohimi, zemërimi,
tërheqjeje dhe pranimi, duke u rikthyer në një jetë normale. Impakti që ka prindi emocionalisht mund ta
çojë atë në rrugë të gabuar.
Shumica e prindërve mendojnë se kanë një fëmijë perfekt, të mrekullueshëm. Kur fëmija diagnostikohet
se ka një paaftësi , është e natyrshme që do të ketë shumë reaksion nga ana e prindërve, si p.sh.
gjëndje shoku, mosbesim madje edhe keqardhje, prindërit bien në dëshpërim. Prindi mund të përjetojë
fillimisht një ndjenjë mpirjeje dhe nuk e beson dot se fëmija i tyre ka një paaftësi. Përfytyrimi i prindërve
që të kenë një fëmijë perfekt shkatërrohet. Në se do të ketë mohim, mospranim të gjëndjes së fëmijës
do të jetë shumë e vështirë për profesionistët  të drejtojnë e të udhëzojnë prindërit. Pra, është e
rëndësishme për mësuesit dhe edukatorët që të tregojnë ndjeshmëri ndaj këtyre prindërve dhe t’i
ndihmojnë ato të vendosin detyra, qëllime e objektiva të arritshme, akademike dhe sociale për fëmijën
me aftësi të kufizuara.
Prindërit shpesh marrin mbi vete ndjenja të forta fajësie, dhe shpesh shfaqet një ndjenjë e forte inati për
rrethanat e krijuara. Në vend që ta shprehin e ta nxjerrin inatin jashtë, ata fillojnë ta transferojnë fajin
nga vetja tek të tjerët. Kjo zhvendosje e lehtëson ndjenjën e tyre të fajësisë. Ata mund të fajësojnë
doktorët, profesionistët edhe ngadonjëherë edhe mësuesit. Mësuesit duhet ta kuptojnë këtë gjëndje të
këtyre prindërve dhe nuk duhet ta marrin sjelljen e tyre si personale. Është e domosdoshme që
mësuesit t’i komunikojnë me sjelljen e tyre prindërve se ata realisht kujdesen për fëmijën e tyre, që
prindërit ta kuptojë se mësuesit janë në ‘anën e tyre’, dhe realisht duan që fëmija i tyre të arrijë
potencialin e duhur individual. Është e rëndësishme që mësuesit të kuptojnë që shpesh prindërit
mundohen të gjejnë një arsye, një shkak për situatën e tyre të vështirë.  Mësuesit duhet ta mbajnë
gjithnjë në mëndje se shumica e prindërve thjesht po bëjnë të pamundurën për fëmijën e tyre.
Ka raste që disa prindër që arrijnë në fazën e tërheqjes, e pranojnë faktin që fëmija e tyre ka një
paaftësi. Shpesh ka konfuzion, ankth madje edhe humbje shprese, prindi ndjehet i pashpresë. Disa
prindër mund të mbyllen në vetvete, kalojnë në vetmi, duke shmangur të gjitha takimet shoqërore, duke
u munduar kështu të fshehin fëmijën e tyre me aftësi të kufizuara. Kjo gjë konsiderohet izolim jo normal
dhe dëmton shumë familjen.
Gjatë fazës së pranimit, prindërit fillojnë ta vlerësojnë fëmijën e tyre, dhe gjithashtu fillojnë ta ndihmojnë
atë duke u munduar të forcojnë ato aftësi që ka fëmija dhe të përballen me paaftësitë. Megjithatë, ka
një tendencë nga ana e prindërve që të mbrohet më shumë se ç’duhet fëmija me aftësi të kufizuara.
Prindërit dhe mësuesit mund ta ndjejnë nevojën e mbrojtjes së fëmijës nga rënia, dështimi apo
kundërshtimi, kjo është normale. Por kur kalohet kufiri i mbrojtjes, ky fëmijë lihet jashtë aktiviteteve
konkuruese nga frika se do të dalë në pah paaftësia e tyre apo nga frika e dështimit. Mbrojtja e
egzagjeruar e pengon fëmijën nga mundësia për të zgjidhur problemet apo për të marrë vendime vetë,
nuk e edukon apo nxit fëmijën të jetë i pavarur apo të zhvillohet nga ana shoqërore dhe emocionale. Në
se prindërit duan që fëmija i tyre me aftësi të kufizuara të zhvillohet shoqërisht dhe emocionalisht, është
e domosdoshme që ata , madje edhe mësuesit të kuptojnë që fëmija me aftësi të kufizuara nuk ka
nevojë për mbrojtje të tepërt. Po të jesh më pak mbrojtës ndaj fëmijës me aftësi të kufizuara, i jep
mundësi fmijës të ketë më shumë besim në vetvete dhe të jetë më i sigurt. Edhe sikur fëmija me aftësi të
kufizuara të mos fitojë në aktivitete konkuruese, vetë fëmija do ta ndjejë veten të suksesshëm që ka
marrë pjesë në aktivitet, në se fokusi do të jetë në arritjen e bërjes së veprimit dhe jo në paaftësinë e
fëmijës. Fëmijës duhet t’i krijohet mundësia të hyjë në rrjedhën e jetës kurdo që të jetë e mundshme.
Faza e fundit ka lidhje me familjen, dhe aftësinë për të ulur sa më shumë emocionet kur flitet në familje
për fëmijën me aftësi të kufizuara. Është pikërisht në këtë fazë kur prindërit duhet të diskutojnë realisht
për mundësitë e fëmijës së tyre. Kjo fazë është shumë e rëndësishme edhe për nevojën e prindërve për
t’i integruar në shoqëri. Veprimet e njerëzve të ndryshëm dhe profesionistëve mund ta bëjnë këtë fazë
të lehtë ose të vështirë për prindërit e fëmijës me aftësi të kufizuara. Në se prindërit pranohen pak nga
shoqëria apo kanë përvoja negative nga klima shoqërore, ata mund të kenë regres dhe të kthehen
përsëri në fazën e zemërimit dhe inatit.
Qëndrimi i prindërve të fëmijës me aftësi të kufizuara, shpesh reflektohet edhe në qëndrimin e fëmijëve
të tjerë në familje. Në se do të ketë vëmëndje, kujdes dhe dashuri për të gjithë fëmijët njësoj, ka shumë
pak shanse që fëmijët pa aftësi të kufizuara ta ndjejnë veten të neglizhuar apo t’u  vijë keq për kohën
që prindërit harxhojnë për t’u kujdesur për fëmijën me aftësi të kufizuara. Kur një vëlla apo motër më e
madhe duhet të kujdeset për vëllanë apo motrën me aftësi të kufizuara, kjo gjë i merr asaj/atij kohë nga
koha që do të kalojë me bashkëmoshatarët e vet. Aktivitetet normale të përditshme me
bashkmoshatarët bëhen pothuajse të pamundura për këtë fëmijë. Roli i kujdestarit shkakton edhe
shqetësim për këtë fëmijë, për jetën e tij/e saj të ardhshme kur të rritet, në se këtij fëmije do t’i
kërkohet të vazhdojë rolin e kujdestarit kur prindërit të mos jenë më në gjëndje të kujdesen për fëmijën
me aftësi të kufizuara.
Motrat dhe vëllezërit e fëmijës me aftësi të kufizuara shpesh janë të shqetësuar se çfarë mund të thonë
bashkëmoshatarët e tyre, shokët dhe shoqet e tyre. Tek këta fëmijë egziston frika se kushedi shokët
dhe shoqet e tyre do t’i shmangen shoqërisë së tyre, do t’i mënjanojnë ata, dhe ata nuk do të jenë më
pjesë e grupit shoqëror që i përkasin. Ato shqetësohen se si do t’ia spjegojnë shokëve e shoqeve të
tyre paaftësinë e vëllait apo motrës së tyre. Plus kësaj, fëmijët më të rritur kanë frikë se në të ardhen
kur ata të bëhen me fëmijë vetë, ka shumë mundësi që edhe fëmijët e tyre mund të kenë të njëjtat
paaftësi.
Mund të ketë fëmijë që për shkak të mungesës së njohurive apo ngaqë nuk e kuptojnë mund të tallen
me fëmijët me aftësi të kufizuara. Kjo gjë është një shqetësim tjetër që mund të kenë vëllezërit dhe
motrat e fëmijës me aftësi të kufizuara, mbasi ata nuk dinë se si do t’i shmangin talljet dhe zënkat. Si
prindërit edhe mësuesit e kanë për detyrë që të pakësojnë e të lehtësojnë sa më shumë problemet me
të cilat përballen motrat dhe vëllezërit e fëmijës me aftësi të kufizuara. Ata duhet t’i ndihmojnë këta
fëmijë që ta pranojnë realitetin dhe të krijojnë një mjedis të pranueshëm dhe të sigurt.
Të kesh një fëmijë me aftësi të kufizuara shkakton stres dhe probleme edhe në marrdhëniet
bashkëshortore. Në formën më ideale, secili partner ka rolin e tij specifik dhe përgjegjësinë përkatëse
në mbarëvajtjen e punës me fëmijën me aftësi të kufizuara. Por fatkeqësisht jo gjithnjë ndodh kështu.
Shpesh, njëri nga prindërit ka përgjegjësinë e plotë, duke krijuar kështu tension në marrdhëniet në
familje. Shpesh ka lumë akuzash ndaj njërit prind nga tjetri për përgjegjësinë e kësaj gjëndjeje, dhe ata
fajësojnë njeri tjetrin për shkakun e paaftësisë së fëmijës së tyre. Në të tilla raste ka shumë martesa që
tronditen dhe krijohen tensione brenda anëtarëve të familjes. Gjëndja financiare sjell vazhdimisht stres,
veçanërisht kur është fjala për të ardhurat që duhen gjatë gjithë jetës për mbarëvajtjen e fëmijës me
aftësi të kufizuara. Koha dhe energjitë e harxhuara për fëmijën me aftësi të kufizuara shkaktojnë tension
në marrdhëniet burrë-grua. Ngadonjëherë egzistenca e fëmijës me aftësi të kufizuara e bashkon më
shumë familjen.
Fatkeqësisht disa prindër nuk e pranojnë se edhe ata duhet të bëjnë jetën e tyre normale. Edhe pse jeta
e tyre familjare është prishur, është çekuilibruar, ka shumë specialistë dhe grupe mbështetëse që mund t’
i ndihmojnë ata të përshtaten me këtë gjëndje të re. Prindërit dalëngadalë duhet të mësohen dhe t’i
pranojnë sfidat që i presin përpara për mirërritjen e këtij fëmije. Një mjedis pozitiv dhe një grup i
përkushtuar mbështetës mund të përmirësojnë mundësinë e përballjes dhe kapërcimit të këtyre sfidave.
Para se mësuesit të ndihmojnë prindërit për t’u përshtatur me situatën, në rradhë të pare ato duhet të
shohin qëndrimin e tyre ndaj fëmijës me aftësi të kufizuara. Duhet të luftojmë stereotipet dhe duhet të
jemi gjithmonë të hapur për ndryshimet. Fokusi kryesor duhet të jetë shqetësimi për fëmijën me aftësi të
kufizuara.jithmonë duke i studjuar me kujdes problemet dhe ndryshimet që duhet të ndërmerren.
jithmonë duke i studjuar me kujdes problemet dhe ndryshimet që duhet të ndërmerren.
Jeta në Fokus